Barış ve Egemenlik Arasında: Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası
Özet
1923–1938 arasında Türkiye’nin dış politikası, barışı koruma ihtiyacı ile egemenlik alanını genişletme hedefi arasındaki gerilim içinde şekillendi. Lozan ve Musul, diplomatik uzlaşmanın kazanımlarını ve sınırlarını; Sovyetler Birliği ve Yunanistan ile ilişkiler, Milletler Cemiyeti üyeliği ve bölgesel paktlar güvenlik arayışlarının çeşitliliğini; Montrö ve Hatay ise değişen uluslararası koşullarda kullanılan farklı diplomatik araçları gösterir.
Dönemin dış politikası, Türkiye’nin uluslararası konumunu güçlendirme çabalarının yanı sıra diplomatik uzlaşmaların sınırlarını ve bölgesel güvenlik arayışlarının karşılaştığı güçlükleri de ortaya koyar. Musul meselesinde kabul edilen sınır düzenlemesi, Montrö ile genişleyen egemenlik yetkileri ve Hatay’ın statüsüne ilişkin gelişmeler, Ankara’nın farklı koşullar karşısında farklı diplomatik yöntemlere başvurduğunu gösterir. Bu süreçte elde edilen kazanımlar kadar, uluslararası güç dengelerinin belirlediği sınırlamalar da Türkiye’nin dış politika tercihlerini şekillendirmiştir.
Kaynaklar ve inceleme yaklaşımı
Bu çalışma, 1923–1938 dönemi Türk dış politikasını antlaşmalar, diplomatik ilişkiler ve bölgesel güvenlik girişimleri üzerinden karşılaştırmalı olarak inceler. Lozan, Musul, Montrö ve Hatay gibi meseleler, yalnızca Türkiye’nin hedefleri açısından değil, ilgili devletlerin çıkarları ve dönemin uluslararası koşulları içinde değerlendirilir. İncelemede tarihsel gelişmeler, antlaşma hükümleri ve bunlara ilişkin yorumlar arasındaki ayrım gözetilir. Başvurulan kaynaklar, diplomatik kararların tarihsel bağlamını ve farklı taraflar açısından taşıdığı anlamı ortaya koymak amacıyla kullanılır.
Barış ile egemenlik neden birlikte düşünülmeli?
1923 ile 1938 arasındaki Türk dış politikasını yalnızca kazanılmış diplomatik başarıların sıralanması olarak okumak, dönemin asıl güçlüğünü gözden kaçırır. Bir yanda savaşlardan çıkmış, ekonomik ve askerî imkânları sınırlı bir devlet; diğer yanda Birinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan, fakat giderek sarsılan uluslararası düzen bulunuyordu. Ankara’nın önündeki temel mesele, yeni devletin egemenliğini güvence altına alırken onu yeni bir savaşın içine sürüklememekti. [1]
Bu nedenle barış ve egemenlik, birbirini kendiliğinden tamamlayan iki kavram değildi. Barış kimi zaman taviz vermeyi, egemenlik ise mevcut antlaşma hükümlerini değiştirmeyi gerektiriyordu. Cumhuriyet yönetiminin diplomasisi bu gerilim içinde biçimlendi. Atatürk’ün siyasal yönlendirmesi önemliydi; ancak sonuçlar İsmet İnönü, Tevfik Rüştü Aras ve başka diplomatların çalışmaları, Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararları, muhatap devletlerin çıkarları ve değişen uluslararası güç dengeleriyle birlikte açıklanmalıdır. [2]
Lozan: Tanınma, hukuki eşitlik ve uzlaşmanın sınırları
24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması, Millî Mücadele’nin askerî sonucunu uluslararası bir barış düzenine dönüştürdü. Görüşmeleri İsmet Paşa başkanlığındaki Türk heyeti yürüttü. Antlaşma, Türkiye’nin egemenliğinin tanınması ve kapitülasyonların kaldırılması bakımından belirleyici bir dönemeçti. Bununla birlikte Lozan, Cumhuriyet’in ilanından önce imzalandı; bu yüzden onu Cumhuriyet’in kuruluşunu ilan eden belge olarak nitelemek tarihsel sırayı tersine çevirir. [3]
Lozan Barış Antlaşması’nın beraberinde getirdiği zorunlu tavizler ve çözüme kavuşturamadığı meseleler, elde edilen kazanımların tarihsel ağırlığını gölgeleyemez kanaatine varılabilir. Nitekim Millî Mücadele’nin askerî ve siyasi zeminde savunduğu bağımsızlık, Lozan ile uluslararası hukuk ve diplomasi düzeyinde tanınmış; egemenlik mücadelesi, devletlerarası barış düzeninin temel unsurlarından biri hâline gelmiştir. Bu süreçte verilen tavizlerin önemi göz ardı edilemez. Bununla birlikte bu tavizler, dönemin diplomatik koşulları ve bağımsızlık ile egemenlik alanında elde edilen temel kazanımlar birlikte değerlendirildiğinde, antlaşmanın tarihsel bilançosunda kazanımların belirgin biçimde ağır bastığı sonucuna ulaşılabilir.
Bu bakımdan Lozan’ın Türkiye’nin “tapusu” olarak nitelendirilmesi, bir devletin varlığını tek başına bir belgeye dayandırmaktan ziyade, kazanılmış bağımsızlığın uluslararası düzeyde kabul görmesini ve egemenliğin antlaşmalar düzeni içinde tanınmasını ifade eden yerinde bir tarihsel nitelendirmedir. Antlaşmanın bütün meseleleri çözüme kavuşturmamış olması, bu benzetmenin dayandığı tarihsel kazanımları ortadan kaldırmaz.
Lozan’ın 28. maddesi kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etti. Ancak ekonomik bağımsızlığın bütün sorunları bir günde çözülmedi: Osmanlı borçlarının paylaşılması, ticari yükümlülükler ve savaş sonrası yeniden yapılanma uzun bir geçiş süreci gerektiriyordu. Lozan görüşmeleri sırasında 30 Ocak 1923’te ayrıca imzalanan Türk-Yunan nüfus mübadelesi sözleşmesi de yalnızca devletlerarası ilişkilerden ibaret değildi; Türkiye ve Yunanistan’daki yüz binlerce insanın yerinden edilmesiyle derin toplumsal sonuçlar doğurdu. [4]
Antlaşma aynı zamanda uzlaşmanın sınırlarını gösterdi. Musul üzerindeki anlaşmazlık çözümsüz kaldı. Boğazlar için kabul edilen uluslararası komisyon ve askerden arındırılmış bölgeler ise Türkiye’nin güvenlik ve egemenlik yetkilerini sınırlandırdı. Bu düzenlemeler, sonraki yıllarda Ankara’nın dış politika gündemini belirleyen başlıca meseleler arasındaydı. [5]
Musul: Dış politikanın karşılaştığı sınır
Musul sorunu, yeni devletin bütün taleplerini diplomasi yoluyla gerçekleştiremediğini gösteren en belirgin örnektir. Lozan’da Türkiye ile İngiltere arasında çözülemeyen mesele, ikili görüşmelerin ardından Milletler Cemiyeti gündemine taşındı. Cemiyet’in değerlendirme süreci ve İngiltere’nin Irak üzerindeki manda yönetimi, Ankara’nın hareket alanını daralttı. [6]
1924 Haliç Konferansı’nda taraflar arasında uzlaşma sağlanamadı. Milletler Cemiyeti tarafından görevlendirilen inceleme komisyonunun raporu ve 1925’te alınan karar, Musul’un Irak sınırları içinde bırakılması yönündeki süreci belirledi. Türkiye, bu çözümün bölgenin tarihsel ve toplumsal bağları bakımından kendi görüşlerini karşılamadığını savunurken İngiltere, Irak mandasının güvenliği ve idaresi çerçevesinde hareket ediyordu. İngiltere’nin Irak üzerindeki manda yetkisi ve Milletler Cemiyetindeki etkisi, tarafların müzakere imkânları arasındaki farklılığı belirginleştiriyordu. [7]
5 Haziran 1926 tarihli Ankara Antlaşması, Türkiye, İngiltere ve Irak arasında sınır düzenlemesini kesinleştirdi; Musul vilayeti Irak’ta kaldı. Türkiye böylece Musul üzerindeki toprak talebinden vazgeçti. Bu sonuç Ankara açısından önemli bir kayıptı; uzlaşma aynı zamanda güney sınırında yeni bir çatışma ihtimalini azaltma amacıyla ilişkilendirilebilir. Antlaşma sınırın yanı sıra iyi komşuluk ilişkileri ve petrol gelirlerine ilişkin hükümler içeriyordu. [8]
Musul deneyimi, dönemin dış politikasında barışın her zaman talep edilen sonuca ulaşmak anlamına gelmediğini hatırlatır. Ayrıca Milletler Cemiyeti’nin karar süreçlerinin dönemin büyük güç ilişkilerinden bağımsız işlemediği yönündeki eleştirilerin neden önemli olduğunu da ortaya koyar. [9]
Komşularla normalleşme: Sovyetler Birliği ve Yunanistan
1920’lerin diplomasisinde yeni sınırları korumak kadar, sınırların çevresindeki ilişkileri yönetmek de önemliydi. Millî Mücadele yıllarında Sovyet Rusya ile kurulan iş birliği, Cumhuriyet’in ilk döneminde karşılıklı güvenlik kaygıları ve Batılı güçlerle ilişkiler bağlamında sürdürüldü. Bununla birlikte iki devletin siyasal sistemleri ve uzun vadeli öncelikleri aynı değildi; yakınlık, kayıtsız şartsız bir ittifak olarak okunmamalıdır. [10]
17 Aralık 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması, iki ülkenin ilişkilerine somut bir diplomatik çerçeve sağladı. Taraflardan birinin üçüncü bir devletin saldırısına uğraması durumunda diğerinin tarafsız kalma taahhüdü, Türkiye’nin güvenlik arayışında komşularıyla kurduğu ilişkilerin önemini ortaya koyuyordu. [11]
Yunanistan ile ilişkilerdeyse savaşın ve zorunlu nüfus mübadelesinin bıraktığı ağır miras vardı. Mübadeleye bağlı mülkiyet ve yerleşim uyuşmazlıklarının çözümü, diplomatik yakınlaşmanın ön koşullarından biri oldu. 30 Ekim 1930’da imzalanan dostluk, tarafsızlık, uzlaştırma ve hakemlik antlaşması, iki ülkenin rekabetten iş birliğine yönelmesinde önemli bir eşikti. Bu yakınlaşma, Balkanlar’da sonraki ortak güvenlik arayışlarına da zemin hazırladı. [12]
Milletler Cemiyeti: Dışarıdan eleştiriden içeriden diplomasiye
Türkiye, 18 Temmuz 1932’de Milletler Cemiyeti’ne üye oldu. Üyelik, yalnızca yeni devletin tanınmasının sembolik bir tekrarı değildi; Ankara’nın uluslararası uyuşmazlıkları ve güvenlik meselelerini çok taraflı platformlarda takip etme iradesinin de göstergesiydi. Türkiye, 1920’lerde Musul meselesinde Cemiyet’in işleyişini kendi aleyhine deneyimlemişti. 1932’de aynı kuruma katılması, dış politikadaki tercihlerinin koşullara göre değişebildiğini gösterir. [13]
Üyeliğin ardından Türkiye, Cemiyet’in çalışmalarına yalnızca gözlemci olarak katılmadı; 1934–1936 döneminde Milletler Cemiyeti Konseyinde geçici üye olarak görev aldı. Bununla birlikte bu kurumsal katılımın, Cemiyet’in büyük güçler arasındaki uyuşmazlıkları çözme kapasitesini tek başına değiştirmesi mümkün değildi. [14]
Cemiyet’in barışı koruma kapasitesi ise sınırlı kaldı. Japonya’nın Mançurya’daki, İtalya’nın Habeşistan’daki saldırganlığı ve Avrupa’da revizyonist güçlerin yükselişi, kolektif güvenlik sisteminin zayıflıklarını açığa çıkardı. Türkiye’nin üyeliği, bu sorunların dışında kalmak değil, giderek kırılganlaşan düzen içinde diplomatik seçeneklerini genişletmek anlamına geliyordu. [15]
Balkan Antantı: Bölgesel dayanışmanın imkânları ve eksikleri
9 Şubat 1934’te Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya tarafından imzalanan Balkan Antantı, bölgedeki mevcut sınırları ve siyasal düzeni koruma arayışının ürünüydü. Bu iş birliği, özellikle İtalya’nın yayılmacı siyaseti ve Balkanlar’daki sınır talepleri karşısında güvenlik kaygılarının artmasıyla anlam kazandı. [16]
Antant bütün Balkan devletlerini bir araya getirmedi. Bulgaristan ve Arnavutluk’un dışarıda kalması, bölgesel temsil ve caydırıcılık kapasitesini sınırladı. Üyelerin tehdit algıları da bütünüyle örtüşmüyordu. Bu farklılıklar, Antant’ın diplomatik dayanışmasını ortak ve etkili bir güvenlik politikasına dönüştürmesini zorlaştırdı. [17]
Antant’ın temel taahhüdü, tarafların Balkan sınırlarının güvenliğini karşılıklı olarak güvence altına almaktı. Bu coğrafi kapsam, bölge dışından gelebilecek bütün tehditlere karşı ortak ve sınırsız bir askerî savunma yükümlülüğü doğurduğu şeklinde yorumlanamaz. [18]
Yine de Antant, Türkiye’nin güvenliğini yalnızca ikili ilişkiler üzerinden değil, komşular arasında ortak çıkarlar üreterek sağlamaya çalıştığını gösterir. 1930’daki Türk-Yunan yakınlaşmasının daha geniş bir bölgesel iş birliğine dönüşmesi, bu bakımdan önemlidir. [19]
Montrö: Antlaşma değişikliği yoluyla egemenliğin genişletilmesi
20 Temmuz 1936’da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’nin egemenlik ve güvenlik taleplerinin uluslararası müzakereyle karşılandığı başlıca örneklerden biridir. Lozan’da Boğazlar çevresinde kabul edilen askerden arındırma düzeni ve uluslararası komisyon, 1930’ların ortasında değişen güvenlik ortamında Ankara tarafından yeniden gündeme getirildi. [20]
Montrö ile Boğazlar bölgesinin yeniden askerîleştirilmesinin önü açıldı ve geçişlerin denetiminde Türkiye’nin yetkileri genişledi. Bununla birlikte sözleşme, bütün gemi geçişlerini Türkiye’nin sınırsız takdirine bırakan bir metin değildir; ticaret ve savaş gemileri için farklı koşullar, savaş ve barış hâllerine ilişkin ayrı hükümler öngörür. [21]
Sözleşme, barış zamanında ticaret gemilerinin geçiş serbestisini esas alırken savaş gemilerinin geçişini bildirim, tonaj, süre ve geminin bağlı olduğu devletin Karadeniz’e kıyısı bulunup bulunmaması gibi koşullara bağladı. Böylece Türkiye’nin güvenlik yetkileri genişlerken Boğazlar uluslararası bir geçiş rejimine tabi olmaya devam etti. [22]
Montrö’nün tarihsel önemi yalnızca bir yetki kazanımında değil, uluslararası antlaşmanın yeni şartlara uyarlanmasında yatar. Türkiye, güvenlik ihtiyacını savaş yoluyla değil, ilgili devletlerin katıldığı bir konferansta kabul ettirdi. Bu gelişme, barış ile egemenlik arasındaki ilişkinin her zaman sıfır toplamlı olmadığını gösterdi. [23]
Sadabat Paktı: Doğu sınırlarında saldırmazlık arayışı
8 Temmuz 1937’de Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanan Sadabat Paktı, tarafların birbirlerinin sınırlarına ve iç işlerine saygı göstermesini, saldırmazlık ilkesini ve uyuşmazlıkların barışçıl çözümünü öne çıkardı. Pakt, Balkan Antantı’ndan farklı bir coğrafyada, farklı tarihsel sorunlara cevap veriyordu. [24]
İran ile Irak arasındaki Şattülarap uyuşmazlığı ve bölge devletlerinin birbirinden farklı güvenlik öncelikleri, anlaşmanın imzalanmasını geciktirdi. Sadabat Paktı, bu nedenle Türkiye’nin tek başına belirlediği bir güvenlik sistemi değil, farklı öncelikleri bulunan dört devletin ortak uzlaşmasıydı. Yine de dört devletin bir araya gelmesi, Ankara’nın sınır güvenliğini komşuluk ilişkileri ve karşılıklı taahhütler üzerinden destekleme arayışını somutlaştırdı. [25]
Balkan Antantı ve Sadabat Paktı birlikte düşünüldüğünde, Türkiye’nin 1930’larda bir yandan uluslararası kurumlara katılırken öte yandan bölgesel düzenlemelerle güvenlik ağını genişletmeye çalıştığı görülür. Bu ağın etkisi, devletlerin taahhütlerini yerine getirme kapasitesiyle sınırlıydı. [26]
Hatay: Diplomasi, baskı ve 1938 sonrasına uzanan süreç
Hatay meselesi, Atatürk dönemi dış politikasının en çok hatırlanan başlıklarından biridir; fakat kronolojisi dikkatle kurulmalıdır. 1921 Ankara Antlaşması sonrasında İskenderun Sancağı, Fransız mandası altındaki Suriye sınırları içinde özel bir statüye sahipti. Fransa’nın Suriye’ye bağımsızlık verme sürecinin gündeme gelmesiyle 1936’dan itibaren sancağın geleceği yeni bir uyuşmazlık konusu oldu. [27]
Atatürk’ün Hatay meselesine verdiği önem, Fransa’nın Ankara Büyükelçisine hitaben söylediği aktarılan “Hatay benim şahsî davamdır. Şakaya gelmeyeceğini bilmelisiniz.” sözünde açık biçimde karşılık bulur. Bu ifade, Hatay’ın geleceğinin onun açısından yalnızca diplomatik müzakerelere konu olan bir sınır meselesi değil, çözümüne özel bir kararlılıkla yaklaştığı temel dış politika meselelerinden biri olduğunu ortaya koyar.
Türkiye’nin girişimleri, Milletler Cemiyeti görüşmeleri ve Fransa ile yapılan müzakereler sonucunda 1937’de özel bir statü üzerinde uzlaşıldı. 1938’de ise diplomatik pazarlıkların yanında askerî güç gösterileri ve güvenlik düzenlemeleri de belirleyici oldu. 2 Eylül 1938’de Hatay Devleti kuruldu; Tayfur Sökmen devlet başkanı oldu. Süreç yalnızca masa başı müzakerelerden oluşmadı; bölgedeki Türk, Arap, Ermeni ve diğer toplulukların farklı aidiyetleri ile Suriye tarafının itirazları da tartışmanın parçasıydı. [28]
Sancağın statüsüne ilişkin 1937 düzenlemesi, bölgenin iç işlerinde ayrı bir yapı öngörürken dış ilişkilerinde Suriye ile bağını koruyan karmaşık bir çerçeve oluşturdu. 1938’de seçim ve temsil düzenlemeleri üzerinde yaşanan çekişmeler, Fransa ile Türkiye arasında yapılan askerî ve diplomatik düzenlemelerle iç içe geçti. Bu nedenle ortaya çıkan sonucu yalnızca hukuki müzakerenin veya yalnızca askerî baskının ürünü saymak eksik kalır. [29]
Atatürk 10 Kasım 1938’de hayatını kaybetti. Hatay Meclisinin Türkiye’ye katılma kararı ve Fransa ile 23 Haziran 1939’da varılan anlaşma ise onun ölümünden sonra gerçekleşti. Dolayısıyla Atatürk’ün sağlığında tamamlanan aşama, Hatay’ın Türkiye’ye katılması değil, ayrı bir devlet statüsüne kavuşmasıydı. Bununla birlikte Hatay’ın 1939’da Türkiye’ye katılması, Atatürk’ün sağlığında kararlılıkla yürüttüğü siyasal ve diplomatik politikanın hazırladığı zemin üzerinde gerçekleşmiştir. Sonucun ortaya çıkmasında sonraki yönetimin girişimleri ve değişen uluslararası koşullar da etkili olmakla birlikte, Atatürk’ün bu sürecin şekillenmesindeki belirleyici rolü göz ardı edilemeyecek tarihsel bir gerçekliktir. [30]
Hatay’ın Türkiye açısından bir diplomatik kazanım olarak değerlendirilmesi mümkündür. Bununla birlikte dönemin Suriye kamuoyundaki itirazları ve Fransız manda yönetiminin rolü hesaba katılmadığında anlatı tek taraflı kalır. Tarihsel açıklama, bir devletin ulaştığı sonuç ile o sonucun bütün taraflarca aynı şekilde algılanmadığını ayırt etmeyi gerektirir. [31]
Atatürk döneminde Türk dış politikası, bağımsızlığın uluslararası hukukta tanınmasıyla başlayıp bölgesel güvenlik arayışları, çok taraflı diplomasi ve antlaşmaların yeniden müzakeresiyle genişleyen bir seyir izledi. Lozan egemenliğin hukuki zeminini kurarken Musul, talepler ile imkânlar arasındaki sınırı gösterdi. Milletler Cemiyeti üyeliği ve bölgesel paktlar güvenlik için yeni araçlar sağladı; Montrö egemenlik yetkilerini genişletti; Hatay ise değişen uluslararası koşulların ve kararlı diplomasinin önemini ortaya koydu. [32]
Bu dönemin ayırt edici özelliğini tek bir değişmez formüle indirgemek yerine, farklı meselelerde kullanılan araçları ve bunların sonuçlarını karşılaştırmak daha açıklayıcıdır. Barış her zaman anlaşmazlığın bulunmaması, egemenlik de her talebin kabul edilmesi demek değildir. Bu çerçevede Ankara’nın politikası, bu iki hedef arasında değişen koşullara göre müzakere, iş birliği, baskı ve uzlaşma yöntemlerini bir arada kullandı.
Böyle okunduğunda Atatürk dönemi dış politikası, kusursuz başarılar anlatısından daha öğretici bir tarihsel deneyime dönüşür: Egemenliğini korumak isteyen bir devletin, barışı sürdürmek için hangi seçeneklere sahip olduğu ve hangi bedellerle karar verdiği sorusuna açılır.
Dipnotlar
- Turan; Keyman. ↩
- Turan; Keyman. ↩
- Turan; Keyman. ↩
- Turan; Keyman. ↩
- Turan; Keyman. ↩
- Kaymaz. ↩
- Kaymaz. ↩
- Kaymaz. ↩
- Kaymaz. ↩
- Attar. ↩
- Attar. ↩
- Tağmat Alkan; 1930 Türk-Yunan antlaşma metni. ↩
- Haytoğlu. ↩
- Haytoğlu. ↩
- Haytoğlu. ↩
- Köse Badur — Balkan. ↩
- Köse Badur — Balkan. ↩
- Köse Badur — Balkan. ↩
- Köse Badur — Balkan. ↩
- Turan; Soysal. ↩
- Soysal. ↩
- Soysal. ↩
- Soysal. ↩
- Ertan; Köse Badur — Sadabad. ↩
- Ertan; Köse Badur — Sadabad. ↩
- Ertan; Köse Badur — Sadabad. ↩
- Sarınay; Tezak, s. 30–31. ↩
- Sarınay; Tezak, s. 89–90, 104–106. ↩
- Sarınay; Tezak, s. 89–90, 104–106. ↩
- Sarınay. ↩
- Sarınay; Tezak, s. 89–90, 119–122. ↩
- Turan; Kaymaz; Soysal; Sarınay. ↩
Kaynakça
-
Attar, Aygün. “Türkiye Sovyet Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması.” Atatürk Ansiklopedisi, 6 Nisan 2024, Kaynağa erişim.
-
Ertan, Temuçin Faik. “Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937).” Atatürk Ansiklopedisi, 26 Şubat 2021, Kaynağa erişim.
-
Haytoğlu, Ercan. “Cemiyet-i Akvam (Milletler Cemiyeti ve Türkiye).” Atatürk Ansiklopedisi, 15 Ocak 2021, Kaynağa erişim.
-
Kaymaz, İhsan Şerif. “Ankara Antlaşması.” Atatürk Ansiklopedisi, 18 Aralık 2020, Kaynağa erişim.
-
Keyman, E. Fuat. “Lozan Antlaşması.” TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, Kaynağa erişim.
-
Köse Badur, Ayşe. “Balkan Antantı.” TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, Kaynağa erişim.
-
Köse Badur, Ayşe. “Sadabad Paktı.” TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, Kaynağa erişim.
-
Sarınay, Yusuf. “Hatay Sorunu ve Çözümü.” Atatürk Ansiklopedisi, 10 Şubat 2021, Kaynağa erişim.
-
Soysal, İsmail. “Montrö Boğazlar Sözleşmesi.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 2020, Kaynağa erişim.
-
Tezak, Mary E. “The Hatay Belongs to Us”: Defining Community in the Sanjak of Alexandretta, 1915–1940. Nisan 2020. Vanderbilt University, Department of History, Honors Thesis. Vanderbilt University Institutional Repository, Kaynağa erişim.
-
Turan, Şerafettin. “Lozan Antlaşması.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 2003, Kaynağa erişim.
-
Tağmat Alkan, Çağla Derya. “Atatürk Dönemi Türkiye-Yunanistan İlişkileri (1923–1938).” Atatürk Ansiklopedisi, 9 Şubat 2022, Kaynağa erişim.
-
Soysal, İsmail, der. Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları, 1920–1945. Türk Tarih Kurumu, 1983, “1930 Türk-Yunan Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaştırma ve Hakemlik Andlaşması” bölümü. Antlaşma metni ve açıklaması.



